Naast alle door stress veroorzaakte problemen zoals slaapgebrek, depressie, onvruchtbaarheid, obesitas etc. geeft stress ook een grotere kans op een chronisch pijnsyndroom. Dit betekent dat deze mensen veel last hebben van pijn. Een van de ziekten die chronische pijn oplevert, is fibromyalgie. Veel onderzoeken wijzen op een verband tussen fibromyalgie en stress.
Bij een aanhoudende stress wil het lichaam de continue staat van alertheid tegengaan. Daar zijn meerdere mechanismen voor. Een daarvan bestaat uit de productie van een speciaal eiwit in de hersenen dat Substance P wordt genoemd. Substance P heeft meerdere effecten maar remt o.a. de productie van het belangrijke stresshormoon CRH. Door de verlaging van CRH worden ook alle daaropvolgende reacties minder. Maar het lichaam schiet in deze reactie een beetje door, waardoor het gehalte Cortisol nu veel lager is dan het normaal zou moeten zijn.
Net zoals een te hoog Cortisol een hoop ellende geeft zo is een te laag gehalte ook niet prettig.
Bij een te laag Cortisol krijgt men last van verschillende aandoeningen zoals een activering van reuma, eczeem en allergie, het chronisch vermoeidheid syndroom, fibromyalgie, trage schildklierwerking etc. Omdat de hele stressreactie zeer complex is, ontstaan niet alle aandoeningen bij iedereen. In het geval van chronische pijn is Substance P een belangrijke component. Deze stof geeft in de hersenen een verhoogde pijnsensatie waardoor een pijnprikkel die normaal niet eens bewust ervaren wordt nu ineens chronisch aanwezig is.
Depressie is een aandoening waar ongeveer 8% van de mannen en 15% van de vrouwen aan lijden. Ongeveer 75% procent van de patiënten heeft een levenslange, steeds terugkerende vorm. Deze wordt gekarakteriseerd door afwisselende periodes van afwezigheid en aanwezigheid van de symptomen. Patiënten die herstellen van een depressie, hebben in meer dan 50% van de gevallen binnen zes maanden een terugval . Doordat depressie zoveel voorkomt leidt dit natuurlijk tot veel personeelsproblemen en economische kosten en in sommige gevallen tot zelfmoord.
Stress heeft een grote invloed op depressie. De meeste kenmerken van een depressie staan namelijk in verband met een disregulatie van de stressrespons. Depressie en de stressrespons vertonen daardoor grote gelijkenissen. Ze hebben veel dezelfde kenmerken omdat ze gebruik maken van dezelfde hersenroutes en mediators.
Melancholische depressie
Atypische depressie
De sombere stemming reageert niet ook al zou het wel leuk moeten zijn
De sombere stemming kan wisselen. Als er iets leuks gebeurt kan een patiënt er wel van genieten
Slaapduur is afgenomen
Behoefte aan slaap is toegenomen
Eetlust is afgenomen
· Gewichtsafname
Eetlust is toegenomen
· Gewichtstoename
Langzame spraak/bewegingen
Zwaar gevoel in armen en benen
Stemming wisselt
· ’s ochtends meer stemmingswisselingen dan ‘s avonds
Stemming wisselt
· ’s ochtends het minste stemmingswisselingen
Sterke schuldgevoelens
Overgevoeligheid voor kritiek
Omdat er veel vormen van depressie bestaan wordt onderscheid gemaakt in de twee, diagnostisch gezien, grootste groepen: melancholische depressie en atypische depressie. Deze twee grote groepen vormen eigenlijk elkaars tegenpolen. Beide hebben ze geheel tegengestelde kenmerken.
De melancholische depressie wordt gekenmerkt door hyperactivering van de stres respons, en een overactief CRH systeem. Hierdoor is de persoon angstig, moedeloos over de toekomst, houdt geen rekening meer met de omgeving en heeft last van slapeloosheid en verlies van eetlust. Tevens is er door de hyperactieve stressreactie een verminderde activiteit van geslachtshormonen en gaat de vruchtbaarheid sterk achteruit.
De atypische depressiezorgtjuistvoor eenvermindering inactiviteit van hetCRHsysteem enleidtdus tot eenCRHgebrek.Hierdoorkrijgt depersoon last vanslaperigheid,oververmoeidheid,slaaptveelmaarheeft nogwel eengoedereactie op deomgeving. Destressreactie is minderactief dannormaal. Dezeverminderdestressreactie is hetgevolg vanlangdurige stress,waardoor hetlichaamprobeert tecompenseren,maardaardoorjuistnaar deanderekantdoorslaat. Door delangdurige hogespiegels van cortisol worden tweebelangrijkehersengebieden, dehypocampus en deprefrontale cortex beschadigd,waardoor ook denatuurlijkeangstreactieswordenverstoord en erdepressieoptreedt.
Er zijn heel veel studies over de effecten van chronische stress en die geven zeer te denken. Stress verhoogt cortisol en dit remt de afweer. Zo wordt een verbinding uit de familie van cortisol, Prednison, klinisch gebruikt om na transplantatie de afweer te onderdrukken of allerlei ontstekingen te remmen. De immuniteit, zoals de antistofvorming onder stress, is geremd. Ook sociale stress heeft een effect op de immuniteit. Behalve een directe werking van cortisol en adrenaline die al aardig complex is, zie je een enorme lijst aandoeningen die gerelateerd zijn aan chronische stress. Niet alleen sterke veranderingen in de afweer maar ook slaapstoornissen, depressie, obesitas, cardiovasculaire ziekten, hoge bloeddruk, neurologische aandoeningen, chronische pijnen, paniekaanvallen etc. etc. Deze lijst is zo belachelijk lang, dat het haast niet meer geloofwaardig en begrijpelijk is .
Figuur 2 Stress en ziekten
Om een tipje van de sluier op te lichten gaan we kijken hoe deze op zich zeer verschillende ziekten samenhangen met chronische stress.
In iedere cultuur zijn er mensen in disbalans met hun gezondheid en in onze cultuur is dat zeker niet minder het geval. Door het vele zittende werk, de auto en het hangen op de bank is er vaak veel te weinig lichaamsbeweging en lijdt men vaak aan chronische stress. Uit deze disbalans komen veel aandoeningen voort zoals: hart- en vaatziekten, type 2 diabetes, obesitas, vermoeidheid, depressies, slapeloosheid en andere welvaartsziekten. Meestal kiest men voor het gebruik van medicijnen en beseft men niet dat wij zelf een directe invloed kunnen uitoefenen. Onze hersenen hebben een zeer dominante invloed op deze disbalans die wij in hoge mate zelf kunnen sturen. Concentratieoefeningen/meditatie, maar ook meer bewegen en sporten zijn van groot belang. Wat er tijdens deze processen gebeurt is haast onwaarschijnlijk, ongeveer alles in het lichaam verandert hierdoor, van hersenfuncties, hormonen, stofwisseling, tot zelfs het gebruik van onze genen.
Stress
Een belangrijke factor om te kunnen overleven is het reageren op gevaar en deze reactie wordt de stressrespons genoemd.
Men moet de stressrespons dan ook in zijn geheel bezien om hem te kunnen doorgronden, want behalve psychisch is deze respons ook sterk lichamelijk en is er zo’n sterke interactie tussen die twee dat ze niet te scheiden zijn.
Laten we dat dan maar eens doen. Bekijk de reactie op stress eens in zijn geheel, verbaas je nergens over, het is onverwachter dan je ooit zou kunnen vermoeden.
Als er gevaar wordt waargenomen komen onze hersenen in actie. Er wordt van alles geactiveerd en geproduceerd. Om een indruk te krijgen van de complexiteit noemen we hier slechts een gering aantal van de processen die op gang komen bij een stress respons.
In het deel van de hersenen waar onze gevoelens zitten, dat het limbisch systeem wordt genoemd, worden eerst emoties en angst aangemaakt. Dit gebeurt in een speciaal gebiedje, de amygdala. Er is een intensieve communicatie tussen deze amygdala en andere hersengebieden waardoor in de hypothalamus een reeks hormonen en neurotransmitters worden gevormd . Deze hormoonproductie stimuleert weer een ander hersengebied, de hypofyse, tot het maken van weer andere hormonen. Zo worden er opiumachtige verbindingen zoals endorfines gemaakt, maar ook hormonen die de bijnier stimuleren waardoor adrenaline vrijkomt. Een ander zeer belangrijk hormoon, het cortisol wordt ook door de bijnier gemaakt tijdens stress .
Deze stressreactie wordt de hypothalamus- hypofyse- bijnieras genoemd. Naast de hier genoemde hormonen en neurotransmitters worden nog een groot aantal andere verbindingen gevormd.
Adrenaline en cortisol samen met al die andere stoffen werken op het hele lichaam in en veranderen bijna alles. De ademhaling, de hartslag ( je hart klopt in je keel), de bloeddruk, het zweten (angstzweet, omdat je in je vluchtreactie veel warmte produceert en dus moet koelen). De blaas trekt samen (in je broek doen van angst), want als je een liter urine kwijt bent, ben je een kilo lichter en ren je sneller). Insuline, waardoor je metabolisme verandert, maar ook de afweer en ontstekingsreacties. Normaal gedrag verandert in agressie of verstarring. Eenvoudiger gezegd, een stressreactie verandert alle lichaamsfuncties.
Figuur 1 De stressreactie
Cortisol en adrenaline geven in eerste instantie een verdedigingsreactie, waarbij het inschatten van het risico belangrijk is om de actie te sturen. Maar deze stoffen zorgen in tweede instantie ook weer voor herstel en het opslaan van het resultaat in het geheugen.
De stressreactie is zeer heftig, maar herstelt snel weer als het gevaar geweken is. Hoe heftig ook, torenhoge bloeddruk, hyperventileren en een absurd hoge hartslag, als het maar even is, kunnen zij totaal geen kwaad. Al miljoenen jaren werkt deze reactie perfect voor alles wat pootjes heeft op aarde. De stressreactie is, al die miljarden jaren dat er leven bestaat, gekoppeld aan het waarnemen van gevaar, maar stopt weer als het gevaar geweken is. Door de recente ontwikkeling van de cortex hebben wij echter een bewustzijn gekregen, niet alleen van onszelf maar ook van de tijd.
Het bewustzijn van tijd heeft ook een effect op de stressrespons. Waar vroeger alleen het directe gevaar de reactie startte, kwam er nu een tweede startpunt bij vanuit ons denken. De zorgen voor morgen genereren nu al stress, zonder dat het probleem zich heeft voorgedaan. Maar na morgen is er weer morgen en zo ontstaat de chronische stress. Naast de korte, geheel gezonde stresspieken die met reëel gevaar verbonden zijn, hebben wij er nu de chronische stress bij gekregen die gestuurd wordt door al dan niet reële zorgen en gedachten.
Bij chronische stress is dezelfde verandering er ook, maar hij stopt niet meer. Wij zijn dan niet meer in rust maar chronisch in een alerte, verdedigende toestand. Bloeddruk, ademhaling, afweersysteem, metabolisme, alles is en blijft anders.
Wanneer zijn wij toch die gefragmenteerde personen geworden die in twee werelden leven die zo moeilijk te combineren zijn?
Wij leven deels in een gevoelswereld met heftige emoties en deels in een rationele wereld waar kille gedachten en logica overheersen.
Het antwoord voor onze westerse wereld is de Griekse filosoof Plato, die de ziel beschreef als een onafhankelijke eenheid, gescheiden van het lichaam. Volgens Plato bestaat de ziel uit drie elementen.
Logos, de Rede
Thymos, de mannelijke emotie die o.a. leidt tot dapperheid en glorie.
Eros, de vrouwelijke emotie die o.a. leidt tot passie.
Deze drie-eenheid kan volgens hem los van het lichaam bestaan en hiermee begon het gedonder.
Als de ziel in disbalans is heb je een psychische ziekte en een disbalans in het lichaam werd een somatische ziekte. Tot op vandaag verstoort deze tweedeling ons denken en misvormt onze medische en sociale cultuur. Ga maar eens naar een dokter. Als het in je lijf zit krijg je pillen en als het psychisch is zit het tussen de oren en ben je aan vage schuldgevoelens overgeleverd zoals dat je maar beter je best had moeten doen.
Dat onze psyche en ons lichaam een geheel vormen die elkaar direct wederzijds beïnvloeden is zo’n simpele realiteit dat haast niemand dit wenst te accepteren.
Wij zijn verslaafd aan deze apartheid binnen ons lichaam.
Vervang Blankes in de bovenstaande tekst door Psyche of Lichaam en we zitten midden in ons gangbare medische gedachtegoed.
Neem nu eens erectiestoornissen. Op puur lichamelijke gronden bestaat dit probleem haast niet.
Behalve in het geval van operaties en prostaatkanker is er meestal niets mis met de fysiologie, maar toch heeft Viagra een jaaromzet van 3 miljard dollar. Vanuit de hersenen wordt de noodzakelijke doorbloeding geregeld, en alleen al een kleine angst voor falen stopt dit hele proces.
Hoe de interactie tussen psyche en lichaam is volslagen nonsens.
De vele stress gerelateerde ziekten kunnen we veel aan doen dan wij in onze stoutste dromen kunnen vermoeden.
Zo kun je bijv. zelf de insulinereceptor op de cellen in je lichaam actief of inactief maken. Oftewel je kunt zelf type 2 diabetes (de ouderdomssuiker) vanuit de psyche aan en uit zetten.
Stress ontstaat niet van de ene op de andere dag. Een bepaalde portie stress hoort bij het leven. Negatieve stress betekent dat de belasting groter is dan je draag-kracht. Lichamelijke kenmerken van stress kunnen o.a. zijn: trillende handen, spanningshoofd-pijn, slapeloosheid, onregelmatige hartslag, kortademigheid, niet goed kunnen concentreren, lusteloosheid, uitgeput gevoel. Aan de hand van een aantal vragen c.q. symptomen kun je checken hoe groot de kans is dat je last hebt van stress.
Stress, spanning, lichamelijke aanpassing
Stress betekent druk of spanning. Stress heeft te maken met een aanpassing aan veranderde omstandigheden om ons heen. Spanning brengt het lichaam in een staat van paraatheid en brengt vele lichamelijke reacties teweeg:
Bepaalde hormonen worden afgescheiden, o.a. adrenaline en noradrenaline
Vrijkomen van bloedsuiker als energiebron
Versnelling van de ademhaling
Vertraging van de spijsvertering
Toename van transpiratie
Stress is niet altijd schadelijk voor onze geestelijke en lichamelijke gezondheid. Positieve kortdurende stress kan zelfs voor succes zorgen als men er op een goede manier mee omgaat. Sommige mensen voelen zich juist op hun best in stressvolle situaties. Ze gaan beter presteren als ze onder druk staan en deadlines moeten halen of een belangrijke prestatie moeten leveren. Ook kortdurende negatieve stress hoeft niet altijd schadelijk te zijn. Maar tegen langdurige negatieve stress is ons lichaam niet goed opgewassen. Indien dit chronisch wordt, is er kans op een Burnout. Meer informatie over burnout en een test om te kijken of je Burnout kenmerken vertoont, kun je vinden in Burnout & Burn Out Test .
Stress ontstaat als de belasting groter is dan je draagkracht. Het lichaam gaat dan protesteren, je stemming daalt en anderen in je omgeving merken ook een verandering in je. Hieronder wordt ingegaan op de lichamelijke symptomen bij stress.
Stress – Lichamelijke Symptomen Test
Lichamelijke kenmerken bij Stress
Hieronder staan lichamelijke kenmerken c.q. symptomen van stress genoemd.
Beantwoord de vragen met ja of nee, wat in jou geval van toepassing is.
Vragen Symptomen Stress Test
ja / nee — Heb je vaak last van spanningshoofdpijn? (band om je hoofd)
ja / nee — Heb je vaak last van trillende handen?
ja / nee — Transpireer je meer dan normaal?
ja / nee — Is je bloeddruk hoger dan normaal?
ja / nee — Heb je vaak last van lage rugpijn?
ja / nee — Lijd je al langere tijd aan slapeloosheid? (inslapen of vroeg wakker)
ja / nee — Zijn je nek- en schouderspieren hard en gespannen?
ja / nee — Heb je regelmatig last van een onregelmatige hartslag of hartkloppingen?
ja / nee — Voel je regelmatig beklemming op je borst?
ja / nee — Voel je je vaak lusteloos en moe, zonder duidelijk aanwijsbare redenen?
ja / nee — Heb je vaak spijsverteringsproblemen? (maagklachten, darmstoringen)
ja / nee — Ben je soms een beetje kortademig?
ja / nee — Heb je last van oorsuizingen?
ja / nee — Kan je je vaak moeilijk concentreren?
Hoe meer vragen je met ‘ja’ hebt beantwoord, hoe groter de kans is dat je last hebt van stress. Hierbij dient opgemerkt te worden dan er ook andere oorzaken kunnen zijn voor bovengenoemde symptomen.
Uit wetenschappelijk onderzoek is naar voren gekomen dat bepaalde gebeurtenissen de kans op stress verhogen. Hoe groot je kans op stress is, kun je bekijken (testen) a.h.v. een lijst met belastende gebeurtenissen, variërend van ontslag, het overlijden van een partner, financiële of seksuele problemen en meer. Aan elke gebeurtenis zit een bepaalde score gekoppeld. Indien je boven deze score komt, is de kans groot dat je stress gerelateerde klachten of ziektes ontwikkelt.
Stress – Belastende Gebeurtenissen
Kans op Stress. De Amerikaanse psychiaters Holmes en Rahe hebben wetenschappelijk onderzoek gedaan naar de relatie tussen belastende gebeurtenissen en de kans op ontwikkeling van stressgerelateerde klachten en ziektes. Op grond van een inventariserend onderzoek van de gegevens van een groep patiënten die last hadden van stress, kwamen ze tot een lijst van gebeurtenissen die hiermee in verband staan. Hoewel het ontwikkelen van stress te maken heeft met de verhouding tussen draaglast en draagkracht en dit individueel kan verschillen, zijn er een aantal gebeurtenissen aan te wijzen die in algemene zin ten grondslag lijken te liggen aan stress en gevolgen ervan.
Stress hoeft niet altijd schadelijk te zijn. Positieve kortdurende stress kan zelfs voor succes zorgen. Er zijn mensen die zich juist op hun best voelen in stressvolle situaties, een betere prestatie leveren onder druk van een deadline of een belangrijke prestatie. Ook kortdurende negatieve stress hoeft niet altijd schadelijk te zijn. Echter tegen chronische, langdurige negatieve stress is ons lichaam niet opgewassen. Bij langdurige, chronische stress, kan er sprake zijn van Burn Out.
Belastende Gebeurtenissen – Kans op Stress
Belastende gebeurtenissen. Hieronder wordt een lijst met belastende gebeurtenissen weergegeven. Voor elke gebeurtenis staat een score c.q. waarde vermeld. Je kunt deze test doen door de scores die bij de gebeurtenissen staan (die jij hebt meegemaakt in de laatste maanden tot half jaar) bij elkaar op te tellen. Indien jouw totaalscore boven de 300 uitkomt, bestaat er ongeveer 80% kans dat je klachten of een ziekte ontwikkelt als gevolg van stress.
Score Belastende Gebeurtenis
99 — Overlijden van je partner
73 — Echtscheiding
65 — Scheiding van tafel en bed
62 — Overlijden van naast familielid
53 — Persoonlijk letstel of ziekte
50 — Huwelijk
49 — Ontslag
45 — Pensionering
45 — Verzoening met partner
44 — Ziekte in het gezin
40 — Zwangerschap
39 — Seksuele problemen
39 — Verandering van baan
39 — Gezinsuitbreiding
38 — Financiële zorgen
37 — Dood van een goede vriend(in)
31 — Hoge hypotheek of lening
29 — Huis verlaten van kind(eren)
29 — Problemen met schoonfamilie
23 — Problemen met de chef/leidinggevende
20 — Verhuizing naar andere plaats
20 — Verandering van school
19 — Te hoge vaste lasten
13 — Vakantie
……Totaalscore (> 300 Stress)
Stress – Belasting en Draagkracht
Verhouding belasting draagkracht. Zoals gezegd kan de verhouding tussen belasting en draagkracht individueel verschillend zijn. De ene persoon heeft een grotere draagkracht dan de andere. De één is stressgevoeliger dan de ander. Je kunt hier meer over lezen in Persoonlijkheid en Stress. Bovenstaande belastende gebeurtenissen en de totaalscore (> score 300), geeft een indicatie van een verhoogde kans op ontwikkeling van stressgerelateerde klachten en symptomen of om er in ieder geval bedacht op te zijn.Specifieke stress klachten die in bepaalde beroepen of beroepsgroepen het meest naar voren komen, kun je vinden in Stress – Klachten in Beroepen.
Stress is een biologische en psychologische reactie die we ervaren op het ontmoeten van een bedreiging en dat gevoel hebben we dan ook.
Een stressor is de stimulus (of dreiging) dat stress veroorzaakt, bijvoorbeeld examen, scheiding, overlijden van dierbare, verhuizing, verlies van werk.
Plotselinge en ernstige stress produceert over het algemeen
Verhoging van de hartslag
Toename van de ademhaling (longen verwijden)
Afname van de spijsvertering activiteit (geen honger)
Lever zorgt er voor dat glucose wordt vrijgegeven voor energie
Ten eerste, ons lichaam beslist als rechter of een situatie stressvol is. Deze beslissing is genomen op basis van zintuiglijke input en verwerking (dat wil zeggen de dingen die we zien en horen in de situatie) en ook op de opgeslagen geheugens (dat wil zeggen wat er gebeurd is de laatste keer waren we in een soortgelijke situatie).
Als de situatie beoordeeld wordt als zijnde stress, dan wordt de hypothalamus (aan de basis van de hersenen) geactiveerd.
De hypothalamus in de hersenen is verantwoordelijk voor de stressrespons. Wanneer een stressreactie wordt geactiveerd, worden er signalen uitgezonden naar twee andere structuren:
de hypofyse en het
bijniermerg.
Deze korte termijn antwoorden worden geproduceerd door The vecht-of vluchtreactie via de Sympathomedullary Pathway (SAM). Lange termijn stress wordt gereguleerd door de hypothalamus hypofyse-bijnier (HPA)-systeem.
De hypothalamus hypofyse-bijnier (HPA)-systeem
De stressor activeert de hypothalamus hypofyse as
De hypothalamus stimuleert de hypofyse
De hypofyse scheidt adrenocorticotroop hormoon (ACTH)
ACTH stimuleert de bijnieren om het hormoon corticosteroïden te produceren.
Cortisol stelt het lichaam in stand de gestage aanvoer van bloedsuiker te houden
Adequate en stabiele bloedsuikerspiegel te helpen persoon om te gaan met langdurige stress, en helpt het lichaam om terug te keren naar de normale
De bijnierschors geeft stresshormonen cortisol. Deze hebben een aantal functies, waaronder los opgeslagen glucose in de lever (voor energie) en controle zwelling na letsel. Het immuunsysteem wordt onderdrukt, terwijl dit gebeurt.
Sympathomedullary Pathway (SAM)
De hypothalamus activeert ook het bijniermerg. Het bijniermerg is onderdeel van het autonome zenuwstelsel (ANS).
De ANS is het deel van het perifere zenuwstelsel die fungeert als een besturingssysteem, het handhaven van homeostase in het lichaam. Deze activiteiten worden over het algemeen uitgevoerd zonder bewuste controle.
Het bijniermerg scheidt het hormoon adrenaline. Dit hormoon zorgt ervoor dat het lichaam klaar gestoomd wordt voor een vecht-of vluchtreactie. Fysiologische reactie inclusief een verhoogde hartslag.
Adrenaline leidt tot het opwekken van het sympathische zenuwstelsel en verminderde activiteit in het parasympatische zenuwstelsel.
Adrenaline maakt veranderingen in het lichaam, zoals afname (bij de spijsvertering) en verhoogt (zweten, verhoogde hartslag en bloeddruk).
Zodra de ‘dreiging’ over is, neemt de parasympathische tak de controle over en brengt het lichaam terug in een evenwichtige staat.
Figuur 6 Chronische stress en pijn
Alie Wouda
Alie Wouda Afspraak maken? 
